Nooit meer 8 mei

Nawras Jebara

Vraag aan persoon X op straat waar 8 mei voor staat en je krijgt antwoorden als “Internationale Vrouwendag”, “de verjaardag van exen en moeders” en “geen idee”. Op 8 mei 1945 versloeg het Verzet, eindelijk bijgestaan door Rode Leger en de geallieerden, nazi-Duitsland, en werden we bevrijd van het fascisme. Op 'VE-Day' (Victory in Europe Day) kwamen mensen overal in Europa op straat om de overwinning te vieren, al kwam pas in september 1945 de officiële overgave. Dit jaar herdenken we de 81ste verjaardag van het einde van het fascisme.

“Dat zo weinig mensen op straat dat antwoord nog spontaan geven, bewijst precies waarom we 8 mei opnieuw een feestdag moeten maken: het collectieve geheugen verbleekt. Zo wordt de deur opengezet voor wie fascisme opnieuw wil uitproberen”, getuigt Ellen De Soete, oprichtster van de 8-mei coalitie. Waarom is deze dag bijna vergeten, en hoe dicht staan we vandaag nog bij het fascisme?

De wortels van het fascisme

Het fascisme als beweging ontstond in Europa na de Eerste Wereldoorlog, in een context van economische crisis, angst, massawerkloosheid en miljoenen doden. Daarnaast was er ook een revolutionaire dreiging vanuit onder meer marxistische bewegingen. In 1919 werd in Italië onder Benito Mussolini de 'Fasci Italiani di Combattimento' opgericht, een verzamelterm voor zogezegde “strijdbundels”, oftewel knokploegen grotendeels samengesteld uit gedemobiliseerde frontsoldaten. Drie jaar later, in 1922, marcheert Mussolini naar Rome en grijpt de macht. De Italiaanse dictator had het gemunt op communisten en linkse bewegingen. Daarnaast richtte het regime ook strafkampen op, onder meer in Libië.

Het nationaalsocialisme, oftewel het nazisme in Duitsland, haalde inspiratie uit Mussolini’s beleid. Tijdens nazi-Duitsland (1933–1945) werden communisten, marxisten, vakbondsmensen, Roma, LGBTQIA+-personen, mensen met een beperking, progressieve christenen, Joden en eigenlijk alle andersdenkenden vanuit een chauvinistisch oogpunt gezien als Untermenschen, zeker in Oost-Europa. Allerlei minderheden werden opgesloten, gemarteld, opgehangen en vergast. Antisemitisme vormde het stuttend element voor het naziregime van Adolf Hitler.

Wat is fascisme?

De structuur van het fascisme bestaat vaak uit één leider die absolute gehoorzaamheid eist, waarbij vrijheid van meningsuiting en persvrijheid niet gelden. Neut definieert het als volgt: “Het gaat om een politieke ideologie gekenmerkt door de verheerlijking van geweld, dictatoriaal leiderschap en militarisme.” De Soete kan zich grotendeels in die omschrijving vinden, maar voegt drie elementen toe. Volgens haar is fascisme altijd ultranationalistisch, verheerlijkt het een mythisch verleden en is het in essentie antidemocratisch. Daarnaast worden zondebokken aangewezen om maatschappelijke problemen te verklaren. Zo steunt fascisme op een verdeel-en-heersstrategie, waarbij de macht behouden wordt door groepen tegen elkaar op te zetten en de ene groep meer rechten te geven dan de andere. De kern van het fascisme is volgens De Soete de creatie van een massabeweging via sociaal, nationalistisch en racistisch populisme.

Zondebokken

Wanneer we beide definities samenleggen en per kenmerk analyseren, zien we gelijkenissen met vandaag. Het zondebokelement bijvoorbeeld. Het Vlaams Belang viseert geregeld de moslimgemeenschap om problemen in bepaalde wijken en steden in België te koppelen aan migratie—zoals zwerfvuil of jongerengeweld—met beelden die gretig worden gedeeld op sociale media door partijfiguren. Volgens Neut leunt het Vlaams Belang als partij echter niet volledig aan bij het fascisme, maar eerder bij autoritaire regimes zoals dat van Orbán in Hongarije of Meloni in Italië. “Maar er zijn zeker strekkingen binnen de partij die nauw aanleunen bij het fascisme, net zoals er ook binnen het Belgische leger extremistische denkbeelden kunnen bestaan”, waarschuwt hij.

Binnen het Vlaams Belang worden ook groepen genoemd zoals Voorpost en de NSV. Jaarlijks organiseert de NSV (Nationalistische Studentenvereniging), opgericht in 1976, een mars in een Vlaamse stad. Dit jaar gebeurde dat in Leuven onder de slogan “Red onze natie, remigratie”. Kopstukken van het Vlaams Belang zoals Tom Van Grieken en Mercina Claesen namen deel. Er worden ook stickers verspreid met het Keltisch kruis, een symbool dat door neonazi’s wordt gebruikt. Daarnaast herdenken leden jaarlijks de flamingant August Borms, voor hen een symbolische figuur binnen de Vlaamse beweging. Borms collaboreerde tijdens de Tweede Wereldoorlog collaboreerde met het naziregime.

Na de Tweede Wereldoorlog werden mensenrechten universeel verklaard. Toch stellen we vandaag vast dat neofascisme niet verdwenen is. Die term verwijst naar hedendaagse bewegingen die zich inspireren op het fascisme van de Tweede Wereldoorlog. Neofascisme is geen exacte kopie van het origineel en verschilt bijvoorbeeld in taalgebruik. “Untermensch” wordt zo vervangen door termen als “niet-integreerbaar”. “De kern blijft dezelfde, maar het discours is subtieler geworden”, zegt De Soete. “Zo lijkt het Vlaams Belang op het eerste gezicht een sociaal aanvaardbare partij, terwijl een deel van haar discours weldegelijk aanleunt bij extreemrechtse tradities.”

Autoritarisme, vrijheid van meningsuiting en persvrijheid

Volgens Neut zien we ook in België autoritaire tendensen. Zo wil de federale regering bepaalde organisaties verbieden zonder rechterlijke tussenkomst. “Dat gaat in tegen de rechtsstaat. Dergelijke beslissingen horen door de rechter beoordeeld te worden”, zegt hij. Hij verwijst daarbij naar discussies rond het mogelijk verbieden van organisaties zoals Antifa. Ook het migratiebeleid van minister Anneleen Van Bossuyt, waarvoor België regelmatig veroordeeld werd door internationale instanties, krijgt kritiek. Volgens Neut zijn haar veroordelingen problematisch: “Waarom zouden beleidsmakers daar mee wegkomen, terwijl burgers wel verantwoordelijk worden gehouden? Dat ondermijnt de democratie.”

Ook de persvrijheid staat volgens Neut onder druk. Zo komen subsidies voor middenveldorganisaties en kritische media zoals Apache, MO* en De Wereld Morgen onder druk te staan. Daarnaast liggen VRT-programma’s en journalisten geregeld onder vuur na kritische reportages. Politieke spanningen met de pers zijn er volgens Neut in meerdere partijen en regio’s. Die spanningen gaan gepaard met besparingen en een toenemende werkdruk in de mediasector, wat volgens critici de onafhankelijkheid kan aantasten.

Militarisme en (ultra)nationalisme

NAVO-landen kenden het voorbije jaar een sterke stijging in militaire uitgaven, de grootste in decennia. België wil de defensie-uitgaven optrekken, terwijl volgens critici tegelijk wordt bespaard in onderwijs, zorg en pensioenen.

In landen zoals de Verenigde Staten, Israël en Rusland gaan stijgende militaire uitgaven volgens verschillende analisten hand in hand met nationalistische retoriek en schendingen van internationaal recht. Wanneer we inzoomen op Israël en Palestina, verwijzen sommige stemmen naar ernstige mensenrechtenschendingen en structureel geweld. Deze vergelijkingen worden echter sterk betwist in het publieke debat en internationaal rechtelijk kader.

Volgens De Soete is het belangrijk om waakzaam te blijven: “Het fascisme is vandaag niet verdwenen, maar verschijnt in verschillende vormen en gradaties in onze samenleving.”

8-meicoalitie

Welke rol kan een levendige herdenking van de bevrijding van nazi-Duitsland spelen in het tegengaan van deze tendensen? “De herinneringscultuur rond 8 mei is sterk verminderd en veel mensen weten nauwelijks nog wat die dag betekent”, zegt Neut. Hij wil dat elke Belg tegen 2030 minstens één verzetsfiguur kan benoemen. “Je kan 1945 niet vieren als je 2026 niet beschermt”, meent De Soete. De 8-meicoalitie ontstond in 2022, nadat De Soete naar eigen zeggen niet langer kon zwijgen. Ze verwijst naar de hernieuwde zichtbaarheid van haat tegenover bepaalde bevolkingsgroepen en symbolen die haar herinneren aan de jaren 30. De coalitie is een samenwerking tussen vakbonden (ABVV, ACV en ACLVB), middenveldorganisaties, academici en de cultuursector. Ze formuleert drie eisen: 8 mei opnieuw een feestdag maken, de dag actief herdenken, en waarschuwen voor het gevaar van extreemrechts.

België schafte de feestdag in 1974 af om economische redenen. Sindsdien werden verschillende pogingen ondernomen om 8 mei opnieuw te erkennen, tot nu toe zonder blijvend succes. Vandaag is 8 mei in verschillende Europese landen nochtans wel nog steeds een feestdag. In Frankrijk heet de dag 'Victoire 1945' en in Nederland is 5 mei de 'Bevrijdingsdag'. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is 8 mei sinds 2003 een officiële feestdag, al blijft de zichtbaarheid beperkt door andere festiviteiten op dezelfde dag. België schafte de feestdag in 1974 af om economische redenen. Sindsdien werden verschillende pogingen ondernomen om 8 mei opnieuw te erkennen, tot nu toe zonder blijvend succes. Volgens De Soete moet een heringevoerde feestdag wel inhoudelijk zijn: met educatie, herinnering en samenwerking met scholen. “Als dat gebeurt, groeit het draagvlak vanzelf”, zegt ze.

Volgens haar zit de rem vooral bij politieke partijen die vrezen voor een extra verlofdag of het expliciet antifascistische karakter van de dag.

8 mei vraagt dat we scherp blijven kijken.

In een tijd waarin retoriek uit het interbellum opnieuw opduikt, verpakt in hedendaagse taal en beleid.

In tijden van hervormingen die worden voorgesteld als bescherming, terwijl steeds vaker wordt bepaald wie tot het ‘wij’ behoort.

8 mei zou moeten klinken als een feestdag.

Voelen als opluchting.

Als vanzelfsprekend gezond verstand.

Dat het vandaag voor sommigen bijna provocatief voelt om dat luidop te zeggen, toont net waarom deze dag opnieuw betekenis heeft gekregen.